معماری آرامگاه ها

معماری آرامگاه ها

معماری آرامگاه ها

این مقاله به بررسی معماری آرامگاه ها میپردازد. در این مقاله  یه شرح معماری آرامگاه ها از زمان های قدیم – معرفی بناهای معروف ارامگاهی مانند : اهرام مصر – گورستان 6000 سرباز چین و … معماری آرامگاه امامزاده ها در ایران همراه با مجموعه عکسهای زیبا از آرامگاه های معرفی شده میباشد.

http://my-architect.ir/wp-content/uploads/2015/04/aramgah.jpg

                                                                          زهره بزرگ نیا

        مصريان باستان آنچنان به تداوم زندگي پس از مرگ معتقد بودند و به آن اميد داشتند که آرامگاه فراعنه يا اهرام را به مراتب عظيم­تر و با شکوهتر و ماندگارتر از کاخ­ها و حتي معابد کرنک و ابوسمبل و غيره ساختند و جسد مردگان را موميائي کرده با غذا و لباس و زيورآلات در تابوت قرار مي­دادند به آن اميد که روزي برخيزد. بنا بر اعتقادات آنها مرگ آغاز يک زندگي نوين و جاودان در دنياي ديگر بود به همين دليل تدارکات لازم و احتياطي براي آن زندگي را فراهم مي­کردند. چون زندگي در اين جهان کوتاه بود مصريها خانه­ هاي خود را از گل مي­ساختند. ولي براي زندگي جاودان مقبره­ هاي خود را از سنگ مي­ساختند. يوناني­ هاي باستان هرم بزرگ خوفو در جيزه را يکي از عجايب هفتگانه جهان به شمار آوردند. ژان کاپارت، پژوهشگر، آن را عظيم­ترين يادمان معماري نژاد انساني خوانده است که 150 متر ارتفاع دارد و بيشتر از سيزده هکتار مساحت آن است    (مساحتي برابر با90 زمين فوتبال) در ساخت هرم بزرگ بيش از دو ميليون تخته سنگ بکار رفته بود و مورخان معتقدند که براي ساختن هرم بزرگ حدود 100 هزار کارگر بمدت 20 سال براي ساخت آن کار کرده ­اند.

       در سال 1974 ميلادي کشاورزاني که مشغول کندن چاهي در نزديکي شهر شيان در ايالت شن­سي چين بودند کشف شگفت انگيزي کردند که خارق­ العاده ­ترين کشفيات باستان شناختي قرن بود. محوطه­اي به وسعت بيش از دوازده کيلومتر مربع که حدود 6000 سرباز سفالي در آن ديده مي­شد. به نظر مي­رسد که چهره­ هاي سربازان از روي مدل­هاي زنده کپي شده است و حتي دو نفر آنها شبيه نيستند. اين سواران به اندازه طبيعي و مجهز به سلاح­هاي واقعي، ارابه­ هاي واقعي و اسب­ هاي سفالي در خدمت امپراطور چين شي هوانگ (مردي که ديوار بزرگ چين را ساخت و از سال 221 تا 210 قبل از ميلاد به عنوان نخستين امپراطور چين متحد حکم راند) و در نزديکي مقبره او قرار داده بودند که در دنياي ديگر نيز امپراطور بتواند از خود و سرزمينش دفاع کند.

در کشور هند در مقطعي از تاريخ زنان شوي مرده را با جسد همسر مي ­سوزاندند که در دنياي ديگر هم زن در خدمت شوهر باشد.

مردم ايران نيز از انديشه مرگ فارغ نبوده ­اند ولي شايد بتوان گفت که شدت آن از مصر و چين کمتر بوده است يا انعکاس کالبدي کم­رنگ ­تري داشته است.

 اهرام ثلاثه

 مجسمه ابولهول در مقابل اهرام

  

ابوسمبل                                                         معبد کرنگ

 6 هزار سرباز سفالي مقبره چين شي هوانگ

 6 هزار سرباز سفالي مقبره چين شي هوانگ

دوران قبل از تاريخ

در اولين روستانشيني­ هاي ماقبل تاريخ، اموات ربه طريق چمباتمه و جنيني وسط اتاق نشيمن و سکونت خانواده دفن مي­کردند و لوازم و اشيايي را در کنار آنها نمي­نهادند. زيرا معتقد بودند مردگانشان به علت قرب جوار در فعاليت­هاي روزمره خانواده شرکت دارند گزارش اين نوع تدفين را از دوره اول سيلک در دست داريم. در اولين استقرار تمدن­هاي شهرنشيني آسياي غربي و تأثير آن بر جوامع روستايي دور و نزديک گورستانها از زيرخانه­ها به خارج شهر و دهکده منتقل شدند و اين انتقال و ايجاد فاصله با خانواده موجب شد تا انواع و اقسام وسايل موردنياز از جمله غذا براي مردگان در گور نهاده شود.

قديمي­ترين گورهاي ايران متعلق به 4000 تا 5000 سال پيش مي­باشد که در گورستان شهر سوخته زابل مشاهده شده است در اين گورستان 9 گونه ساختمان قبر ديده شده است مهم­ترين گونه­هاي ساختماني عبارتست از گودال­هاي ساده، گودال­هاي دوقسمتي، قبرهاي سردابه­اي و قبرهاي گرد، با در مسدود و پس از آن مربوط به سرداب­ ها و دخمه­ هايي است که به دوران ايلام در هزاره دوم قبل از ميلاد تعلق دارد و در شوشتر و هفت تپه آثاري از اين دست به جاي مانده در آن دوران مقابر را در صخره­ ها بنا مي­کردند و در دل کوه ها مي­کندند و مردگان را دور از دسترس، در آن دخمه­ ها جاي مي­دادند تا پرندگان مردارخوار گوشت آنها را بخورند و استخوان آنها را در استخوان­دان يا استودان نگهداري مي­کردند اين روش در دوره ماد نيز مورد استفاده قرار مي­گرفت. دکان داوود در سرپل ذهاب و سکاوند نمونه­اي از اين دست است.

 

 

سرپل ذهاب، دخمه دوران ماد، سده ششم يا هفتم پيش از ميلاد

دکان داود

 

 نقش رستم، نماي يکي از آرامگاه­هاي هخامنش و مقطع آن

 

مقبره چيش پش معروف به گور دختر، سرمشهد کازرون

 

دوره هخامنشي

به غير از آرامگاه کورش که مانند زيگورات کوچک شش طبقه­اي در پاسارگاد و در دشت بنا شده و ”موقعيت آن به گونه­اي است که از هر نقطه مهمي، چشم را به سوي خود مي­کشد، حتي از فراز تنگ بولاغي جايي که هر مسافر سواري از سمت جنوب، در لحظه­اي که به امتداد بالاي دشت مي­رسد، آرامگاه و اطراف آن را مي­بيند با هيبتي عظيم از سنگ، با نماي صاف و کمترين جزئيات تزئيني، آرامگاه احساس بزرگي، سادگي و قدرت را القا مي­کند. اين بنا در طرح خود داراي دو عامل مشخص است: يک کرسي متشکل از  6 رديف سکوي پله پله و يک جايگاه تدفين خرپشته­اي ساده. “ و نيز آرامگاه چيش پش (گور دختر) در سر مشهد کازرون که شبيه مقبره کورش ولي بسيار کوچکتر از آن است و تنها نمونه ­هاي آرامگاه اين چنيني در دوران هخامنشي هستند؛ آرامگاه ساير پادشاهان اين سلسله مانند مادها در دل کوه کنده مي­شد و وام­دار آنها بوده است. از آن جمله آرامگاه اردشير دوم بر دامنه کوه رحمت درکنار تخت جمشيد و آرامگاه ­هاي نقش رستم در 45 کيلومتري تخت جمشيد که نزديک به قله کوه کنده شده و تعداد زيادي دخمه کوچک و بزرگ در اطراف آن مشاهده   مي­شود. ايرانيان باستان نقش رستم را شهر مردگان مي­ ناميدند.

   


دوره اشکاني

اشکانيان که تيره­اي از بيابانگردان سکايي بودند پس از استقرار در سرزمين ايران آرامگاههاي خود را بصورت چهار چينه سنگي به سنت آباء و اجداد خود بنا مي­ کردند و رفته رفته از ساميان و يونانيان روش تدفين در خمره و تابوت را آموختند. اين گورها در مغان آذربايجان کاوش و کشف شده است که به 2200 سال پيش مربوط مي­ شود. پارتيان سکه­ هايي را در زير سر مرده قرار مي­دادند و ارزنده ترين ميراث مکشوفه از گور خمره ­هاي اشکاني و مجموعه­اي از صنايع دستي اين دوران است و مهم­ترين آنها تکه پارچه پشمينه ­اي است که داراي نقش صليب شکسته يا گردونه خورشيد (سواستيکا) با کنگره­هاي کليدي يوناني است که جاي خالي  بافته­ هاي پشمي عهد هخامنشي و منسوجات کتاني و ابريشمي و پشمي دوران­هاي ساساني و اسلامي را پر مي­ کند.

در منطقه گرمي آذربايجان چهار تپه بزرگ در کناره بالهارود قرار دارد که قبور دوران اشکاني مشرف به رودخانه و عموماً رو به خورشيد صبحگاهي کنده شده است و خمره­هاي عظيم پخته شده در آن قرار داده شده که مشابه آن در سواحل مديترانه (سوريه و اردن) و عراق ديده شده است.

بنا به نظر بعضي از باستان­شناسان آثار معماري قابل توجهي از دوران اشکاني به يادگار نمانده است و مهم­ترين آنها بقاياي شهري در دامنه کوه خواجه سيستان است. بر قله آن کوه گورستان عجيبي در لاي تخت سنگها پنهان شده است و اشياء و مهرهاي داخل آنها نشان مي­دهد که زنان در آن دوران داراي مقام و منسب و موقعيت اجتماعي و اقتصادي بوده­ اند.

 

تصويري از گور خمره ­هاي اشکاني

 

دوره ساساني

در اين دوره ابتدا مردگان را در برجها يا بلنديهاي کوهستان قرار مي ­دادند تا لاشخوران و مرغان هوا گوشت و پوست را دريده بخورند. سپس بقاياي استخوان را جمع­آوري کرده در خمره­ هاي کوچک مي­ نهادند و در دل صخره دفن مي ­کردند تا آمرزش مردگانشان در جوار پرستشگاه فراهم آيد. تعداد زيادي از اين استودان­ها در اين محوطه [معبد آناهيتا کنگاور] بازيافته شده­اند که حاوي استخوان مردگان دوره ساساني است. اين نوع تدفين يسنائي است که در دوره ساساني کاملاً مراعات مي­شده است در حالي که در دوره اشکاني به شهادت گورها، خمره­ ها و تابوت ها و قبور صخره ه­اي در کنگاور و گرجي و تاق بستان رسوم مزديسنا در تدفين اموات مراعات نمي­ شده است“.

 به رغم آنکه از اين دوران بناهاي عظيمي چون کاخ فيروز آباد، سروستان، بيشاپور و تخت سليمان بجاي مانده ولي گورستان قابل توجهي مشاهده نشده است.

 

در سرزمين وسيع ايران هميشه اقوام مختلفي با اعتقادات متفاوت وجود داشتند که با آن اعتقادات، زندگي مي­کرده، مراسم مذهبي خود را اجرا و با مردگان خود رفتار مي­نمودند و با روي کار آمدن سلسله جديد، مردم، اعتقادات کهن خود را زير پاي نمي­گذاشتند و هميشه در گوشه و کنار کشور خرده فرهنگهايي وجود داشته است که معمولاً با فرهنگ غالب خود را ظاهراً هماهنگ کرده­ اند و يا با تغيير اسم، محتواي اعتقادات خود را حفظ و بر فرهنگ و آئين جديد الصاق مي­ کردند.

 به عنوان نمونه از گورستان عجيب خالدبني در استان گلستان مي­توان نام برد که جاده آن از شهر کلاله عبور مي­کند و بر قله کوه، مقبره خالد پيغمبر، پدرزن و خدمتکارش قرار گرفته است و در کنار آن زائرسرايي ساخته شده که ترکمن­ها براي زيارت و عبادت در آن اقامت مي­گزينند در کنار اين مقابر گورستان قديمي قرار دارد که احتمالاً به احليل پرستان تعلق دارد و در کتاب از آستارا تا استارباد دکتر منوچهر ستوده به آن اشاره شده است. ولي معلوم نيست که اين گورستان به کدام دوران تاريخي تعلق دارد. سنگ گورهاي مربوط به زنان داراي نقش شاخ قوچ است و شايد سمبل سينه­ هاي زنان باشد و بر روي گور مردان سنگها به شکل آلت رجوليت است.

 پرستيدن آلت رجوليت به عنوان سمبل بارآوري در بسياري از نقاط دنيا مشاهده شده و در کشور هند هنوز در معابد شيوا بصورت فعال در گوشه و کنار اين کشور مشاهده مي­گردد. مانند معابد ”خاجورائو“ ولي اين مذهب بومي سرزمين ايران نبوده و تنها در بين ترکمن­ها مشاهده شده است.

   

مبحث سنگهاي روي گورستان­ها مبحث بسيار مفصل و جالبي است و حاوي اطلاعات مهمي در مورد گورهاست که ضروري است به آن توجه شود زيرا قبل از ساختن آرامگاه، براي مردگان، سنگ گورها همان وظيفه را انجام مي­داده­اند. از جمله سنگ گورهاي گورستان روستاي نشتيفان خرگرد در شرق خراسان رضوي که بصورت عمودي کار گذاشته شده و برخي بسيار بلندتر از سايرين است و گاهي ارتفاع آنها به دو متر نيز مي­رسد يا بر روي بخشي از سنگ گورها در همان گورستان جاي پنجه دست گذاشته شده و بر روي برخي ديگر پنجه بصورت معکوس مشاهده مي­شود. پنجه در مذهب تشيع به عنوان سمبل دست بريده حضرت عباس (ع) و پنج تن آل عبا مقدس است ولي در اين گورستان که متعلق به اهل تسنن است مفهوم ديگري بايد داشته باشد اين علامت در کشور هندوستان و تونس و بوسني و هرزگوين و در جمهوري آذربايجان تحت عنوان Besh Barmag به عنوان يک نقش مقدس بشمار مي­ آيد.

 در کشور مراکش اين دست را تحت عنوان دست حضرت فاطمه مقدس مي­دارند و در مذهب يهود نيز پنجه معکوس با علامت ستاره داوود و شمعدان هفت شاخه و نيز چشم براي جلوگيري از چشم زخم استفاده مي­شود. بودائي­ها هم دست را مقدس مي­ دارند.

        

  گورستان نشتیفان                            بوسني و هرزگوين گورستان نشتيفان

 

 نشانه­اي توتم وار از پرنده ه­اي اساطيري بر گوري کهن،نزديک قرناوه

پنجه مقدس در مذهب يهود جلوگيري از چشم زخم

   

 گورستان نشتیفان

دست بریده حضرت عباس ع

تصویر مربوط به نقش کاشی در کشور تونس

 

                                      دست حضرت فاطمه س- مراکش

گورستان نشتیفان  ، ايذه خوزستان

شیر سنگی، گلپایگان

شیرسنگی، چهارمحال و بختیاری

بر روي برخي از سنگ گورها شغل مدفون با نقش نشان داده شده مثلاً نقش قيچي نشان دهنده خياط و يا چوپان و داس نشان دهنده کشاورز و شانه نشان دهنده جوان است. در گورستاني واقع در مجاورت برج پير مرادآباد در شمال شهر اراک شانه يک طرفه روي سنگ قبر نشانه مرد و شانه دو طرفه نشانه زن است. در روي سنگ گورهاي اين گورستان تصوير مهر و تسبيح نيز مشاهده مي­ شود که احتمالاً تأکيدي بر شيعه بودن متوفي است. کتابي به زبان روسي تحت عنوان Stone plastic art of Aazarbaijan  منتشر شده است که بخشي از آن به سنگ­هاي روي گورها در آذربايجان شوروي سابق (جمهوري آذربايجان) اختصاص داده شده است و شيرسنگي و قوچ و … که در ايران بر روي گور پهلوانان شهدا و جوانان (پسر جوان) گذاشته مي­شد و در استان چهار محال و بختياري و شهرستان ايذه در خوزستان و در آذربايجان زياد است در آن به چشم مي­ خورد.

سنگ گورهاي موجود در مقبره شيخ احمد جامي در تربت جام نيز بصورت عمودي در روي زمين کار گذاشته شده و مشخصات مدفون، تاريخ تولد، تاريخ وفات، شغل و غيره بر روي آن حک شده است، که به اهل تسنن اختصاص دارد.

سنگ گورهاي گورستان بستک در استان هرمزگان و در جنوب لار و سنگ گورهاي روستاي سفيدچاه بهشهر در استان مازندران نيز بسيار ديدني است که در تصاوير مشاهده مي­شود.

 دوره اسلامي

پس از ورود اسلام به ايران آئين خاک­سپاري اسلامي غالب گشت و معتقدين به مذاهب ديگر نيز کم و بيش براساس آئين خود عمل مي­کردند ولي زردشتيان نيز به تدريج به خاکسپاري مردگان تن دادند. در پي ورود اسلام به ايران بناهاي آرامگاهي متفاوت و متنوعي در ايران ساخته شد.

در ميان آثار معماري ايران بناهاي مذهبي و آرامگاهي از جايگاه ويژه­اي برخوردارند و تفکيک آنها گاهي به سادگي ممکن نيست. بخش قابل توجهي از معماري ماندگار اين مرز و بوم را بناهاي آرامگاهي تشکيل مي ­دهند. در کتاب دائره المعارف بناهاي تاريخي ايران در دوره اسلامي – بناهاي آرامگاهي، اين بناها به آرامگاه هاي پراکنده و فردي، امام زاده­ ها، برجها، بقعه ها، گنبدها و مجموعه ­هاي آرامگاهي تقسيم شده­ اند.

    

    

  

 

 بابل امامزاده قاسم

آرامگاه هاي منفرد

در کتاب فوق، از 157 آرامگاه نام برده شده که برخي از آنها داراي بناهاي تاريخي هستند و قديمي­ترين آرامگاه معرفي شده پير هداف  در بوشهر است که به دوران ساساني نسبت داده ­اند و تعدادي از آنها مانند آرامگاه نادرشاه افشار، حافظ، سعدي، خيام، عطار، ابوعلي سينا، باباطاهر و … نيز در قرن اخير ساخته شده ­اند. آرامگاه ابوبکر تايبادي در تايباد و ميرقوام الدين مرعشي در آمل از زيباترين آرامگاه ها مي­باشند. آرامگاه شاه نعمت الله ولي در ماهان را در اين گروه جاي داده­اند که بايد در مجموعه­هاي آرامگاهي قرار داده شود.

 

 

 

 

امام­زاده ­ها

به مدفن فرزندان و فرزند زادگان ائمه اطهار و سادات امام­زاده گفته مي­ شود، در کتاب فوق به معرفي 452 امام زاده پرداخته ولي تعداد آن را به بيش از چهار هزار تخمين زده است که بيشترين آنها در شهرهاي قم، ري، قزوين، مازندران و بخشهاي جنوب غربي ايران است امام زاده جعفر دامغان، امام زاده ابوالفتح گلپايگان، شازده حسين قزوين و امام زاده عبدالله شوشتر بسيار قابل توجه هستند.

برج­ها

 برج در اصطلاح به بناهاي استوانه­اي يا مکعب مستطيل در چهار گوشه قلعه يا کاروانسرا گفته مي­شود که نقش ديده­ باني و دفاعي دارد ولي در اينجا مفهوم آن مقابري است که نقشه آن منظم و به شکل دايره، هشت ضلعي، مربع و بصورت پره­ دار و گوشه­ دار و غيره است و معمولاً داراي پوشش گنبدي است. اين گروه از آرامگاه ها از مهمترين و زيباترين آن هستند که با اشکال متنوع و تزئينات آجري يا کاشي کاري و غيره در ايران مشاهده مي ­شوند در همان کتاب تعداد 28 برج معرفي شده است که برج­هاي لاجيم و علاءالدوله و طغرل از معروف ترين آنهاست.

بقعه­ ها

بقعه به معني بنايي است که بر مزار يک شخصيت مذهبي و علمي ساخته شده باشد و داراي نقشه­ هاي متفاوتي هستند، در کتاب فوق 201  بقعه معرفي شده است که بقعه شيخ صفي­الدين اردبيلي در اردبيل، شيخ عبدالصمد اصفهاني در نطنز و شيخ شهاب الدين اهري در اهر از زيباترين آنها هستند.

گنبد

گنبد به نوعي پوشش بام گفته مي­شود که بصورت نيم کره، مخروطي، شلجمي، رک، هرمي و مخروطي و … است که در اينجا به معني بنايي بر روي يک مدفن گفته مي­شود در کتاب فوق 36 گنبد معرفي شده که گنبد سلطانيه، گنبد قابوس، گنبد هارونيه از آن دستند. وجه اشتراک سه بناي مذکور منحصر به کلمه گنبد است ولي داراي تمايزات معماري بسيار زيادي هستند. گنبد سلطانيه و گنبد قابوس از شاهکارهاي معماري اسلامي ايران به شمار مي­ روند.

مجموعه ­هاي آرامگاهي

مجموعه­ هاي آرامگاهي بناهايي هستند که در طول ساليان در کنار مرقد يا مزار شخصيتي مذهبي و محبوب شکل گرفته و داراي حرم، مسجد، مدرسه، کتابخانه، خانقاه، آب انبار و … است که در دوره­هاي مختلف تاريخي به آن افزوده و ساخته شده است مانند آستان قدس رضوي، مجموعه شيخ احمد جامي در تربت جام و مرقد حضرت معصومه در قم و آرامگاه شاه نعمت الله ولي در ماهان.

در کتاب فوق به مزار و زيارت، ميل و منار، تکيه و زاويه اشاره­اي نشده است که در ذيل به آنها مي­پردازيم.

   

مزار و زيارت

مزار به معني گورستان فاقد ساختمان است. مانند مزار صوفي مصطفي در کردستان ولي در بعضي از نقاط از جمله در طبس به بناي گنبدداري مزار گفته مي­شود مانند مزار پير حاجات که به سال 601 ﻫ.ق ساخته شده است و مزار ازميغان و مزار ميرعمر در کريت و مزار دو سردار و مزار خسرو آباد که نقشه دوتاي آنها مربع و دوتاي ديگر به شکل صليب است.

در کتاب جزيره قشم صدف ناشناخته خليج فارس آمده است شماري مزار به طور پراکنده در سراسر جزيره هست برخي از اين مزارها گورگاه و برخي ديگر قدمگاه هستند. اين مزارها به زاهدي يا پيري يا عالمي جليل قدر، يا سيدي عرب يا زني پارسا و پرهيزگار تعلق دارند شمار اين مزارها که مردم آنها را زيارت مي­نامند، در سال 1365 شمسي حدود 27 مزار بوده است همه مزارها به گونه­اي ملجاء توسل مردم دردمند و بيچاره و حاجتمند جزيره ­اند. مانند زيارت شاه شهيد، سيد مظفر، سيد حسن بن منصور، شيخ برخ.

در روستاي چنشت واقع در جنوب شرقي بيرجند بر روي بلندي بنايي قرار دارد که مزار بي بي زينب خاتون نام دارد اين مزار زائرسراي بزرگي داشته و در منطقه زيبايي قرار دارد.

ميل و منار

ميل رادکان غربي در کردکوي، ميل رادکان شرقي در قوچان و ميل اخنجان در مشهد به عنوان برج معرفي گرديده در حاليکه اين سه بنا در محل ميل خوانده مي­شوند ولي کارکرد آرامگاهي دارند. در کنار برخي از منارها نيز گورستان قرار دارد مانند منار سلجوقي گلپايگان که گورستاني قديمي با مجسمه­ هاي شير سنگي در کنار آن مشاهده مي­شود.

تکيه و زاويه

در بخش قابل توجهي از تکاياي تاريخي گورهايي به چشم مي­خورد مانند گورستان تخت فولاد اصفهان ک تعداد زيادي تکيه در آن موجود است. در بسياري از تکايا، پيرتکيه به خاک سپرده مي­شد و در اين حالت برخي از تکيه­ها نيز نوعي بناي آرامگاهي محسوب مي­گردند. مانند آرامگاه ملاباشي در تبريز که عملاً تکيه بوده است.

در اينجا اشاره به اين نکته ضروريست که تقسيمات فوق نسبي است و تداخل نامها در بسياري از موارد مشاهده مي­شود، مثلاً برج سلطان زين العابدين در ساري و برج سلطان محمد طاهر در بابل هر دو هم امام زاده و هم برج هستند و گنبد قابوس بيش از آنکه به گنبد سلطانيه زنجان يا گنبد جبليه کرمان يا گنبد هارونيه در طوس شباهت داشته باشد به برج لاجيم و رسگت در سوادکوه و به ميل رادکان غربي کردکوي شبيه است و باز برج سلطان زين العابدين ساري بيش از آنکه به برج پير علمدار و چهل دختران دامغان شبيه باشد به گنبد غفاريه و گنبد سرخ مراغه شبيه است.

پس از نظر عملکرد همگي بناهاي فوق آرامگاه هستند ولي از نظر شکل ظاهر باهم تفاوت دارند و نامها مبناي ظاهري دقيقي ندارند مثلاً همه برج­ها يا گنبدها يک شکل نيستند براي دست يافتن به اينکه اين تفاوت نام،چه مبنايي دارد، دوره تاريخي، مکان و نقشه هر يک مورد بررسي قرار گرفت در اين تحقيق 186 بنا مورد ارزيابي قرار گرفت. ابتدا تاريخ ساخت بنا را ملاک مقايسه قرار داديم از نمونه­هاي مورد بررسي قديمي­ترين آن گنبد ناصرالحق در شهر آمل است که به سال 304  هجري قمري و پس از آن گنبد قابوس که به سال   397 ﻫ.ق يعني دوره علويان طبرستان تعلق دارند و جديدترين آن گنبد الله الله در آرامگاه شيخ صفي الدين اردبيلي است که به سال 949 ﻫ.ق  تعلق دارد و پس از آن برج سلطان محمد طاهر بابل است که به سال 896 ﻫ.ق يعني در دوره تيموريان ساخته شده است.

برج­هاي لاجيم، رسگت، پيرعلمدار، چهل دختران، مهماندوست، خرقان و ميل رادکان غربي و گنبد علي ابرقو به قرن پنجم ﻫ.ق متعلق است، پس در قرن پنجم نيز از هر سه واژه برج، ميل و گنبد استفاده شده است.

برج سه سيد آمل، برج مدور مراغه، گنبد شيخ جنيد يزد، گنبد علويان همدان، سه گنبد اروميه و ميل رادکان شرقي (قوچان) به قرن ششم، برج طغرل، برج نقاره خانه، گنبد جبليه، که در دوران سلجوقيان ساخته شده­اند به قرن پنجم و ششم تعلق دارند. برج کشمار، برج علاءالدين، گنبد غفاريه، گنبد کبود، گنبد سرخ به قرن هفتم، برج کاشانه، گنبد هارونيه، گنبد سلطانيه، باغ گنبد يا سه گنبد قم، برج چلبي اوغلي به قرن هشتم، برج امام زاده ابراهيم بابلسر، برج سلطان، برج امام زاده يحيي ساري، برج سلطان و برج درويش فخرالدين بابل، برج امام زاده اسحاق گرگان و ميل اخنجان مشهد به قرن نهم ﻫ.ق تعلق دارد.

به اين ترتيب مشخص مي­شود که اصطلاح برج و گنبد و ميل نيز به دوران خاص تاريخي مربوط  نمي­ شود.

پس از آن به مکان بناها پرداخته شد. مکان اين نوع بنا يعني برج و گنبد و ميل بطور عمده در شمال ايران است و از مشهد در شرقي­ترين قسمت آغاز و به اروميه در غربي­ترين نقطه ختم مي­شود و تراکم آن در شمال رشته کوه البرز در شهرهاي گنبد، گرگان، ساري، سوادکوه، بابل، آمل و بابلسر در جنوب رشته کوه البرز در دامغان، بسطام،ري، ورامين، قزوين و زنجان و فقط تعداد اندکي به نيمه جنوبي ايران يعني ابرقو، يزد، کرمان و همدان* تعلق دارد. ولي مکان بنا نيز در تفکيک نامها نقش ندارد.

پس از آن به نقشه بناها پرداخته شد در بين بناهاي آرامگاهي و از هر گروه نمونه­هايي که داراي نقشه واحد (تک بنا) و داراي شکل متقارن دايره، مربع، 8 ضلعي و … بود مورد بررسي قرار گرفت از 18 آرامگاه مورد بررسي نقشه ده عدد مربع، يک عدد 5 ضلعي، پنج عدد 8 ضلعي، دو عدد 12 ضلعي است از 22 امام زاده، نقشه 3عدد مربع، 15عدد 8 ضلعي، 3عدد دايره و يک عدد 12 ضلعي است.

از 15عدد بقعه 11عدد مربع، 2عدد دايره، 2عدد 8 ضلعي است.

از 18 عدد گنبد 4عدد مربع، يک عدد 5ضلعي، 6عدد 8 ضلعي، 2عدد 12 ضلعي و يک عدد 10 ضلعي و 3عدد دايره است.

از 27 برج يک عدد مربع، يک عدد 6ضلعي، 8عدد 8 ضلعي، 2عدد 10 ضلعي، 3عدد 12 ضلعي و 12عدد دايره است.

به اين ترتيب مشاهده مي­گردد که بيشترين تعداد آرامگاهها و بقعه­ها مربع، برج­ها دايره، امام زاده­ها و گنبدها 8 ضلعي است که بطور عمده در شمال و جنوب رشته کوه البرز قرار داشته و بيشتر در قرون چهارم تا نهم هجري قمري ساخته شده ­اند.

منابع مورد استفاده:

1-    مصر باستان – برنوا اسميت ترجمه آزيتا ياسائي انتشارات ققنوس

2-    بناهاي تاريخي مصر، اهرام مصر، ديويد مکاولي ترجمه جهانشاه پاکزاد کانون پرورش فکري کودکان و نوجوانان چاپ اول 1371

3-    چين باستان – الندرج هال ترجمه مهدي حقيقت خواه انتشارات ققنوس 1381

4-    آشنايي با ميراث فرهنگي آموزش عمومي (1) فائق توحيدي معاونت معرفي و آموزش سازمان ميراث فرهنگي تهران 1380

5-    گور خمره­هاي اشکاني – سيف الله کامبخش فرد – مجله باستان شناسي و تاريخ مرکز نشر دانشگاهي

6-    گيل گمش، برگردان احمد شاملو با تصوير سازي مرتضي مميز چاپ دوم نشر چشمه بهار 1383 تهران

7-    بناهاي آرامگاهي دائره المعارف بناهاي تاريخي ايران در دوره اسلامي 2 پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامي، دائره المعارف 1 سال 1378 تهران سازمان تبليغات اسلامي حوزه هنري

8-    فصلنامه علمي، فني، هنري اثر شماره 34-33 بهار و تابستان 1381 سازمان ميراث فرهنگي کشور مقاله هفت بناي تاريخي و ارزشمند قم، کاظم عرب

9-    معماري تيموري در ايران و توران دکتر ليزا گلمبک دکتر دوناله ويلبر ترجمه کرامت الله افسر و محمد يوسف کياني، سازمان ميراث فرهنگي کشور سال 1374

10- نشريه پيام مرداد 1361 شماره 119 ماهنامه يونسکو سازمان تربيتي علمي و فرهنگي ملل متحد مقاله ارتش سفالين امپراطور چين نوشته گوون ژي

11- Stone plastic art of Azerbaijan  – Rasim Efendi

12- مجموعه آثار معماري سنتي ايران (دوران قبل از اسلام) سازمان جغرافيائي نيروهاي مسلح چاپ دوم بهمن 1376

13- هنر در گذر زمان- هلن گاردنر با تجديد نظر هورست دلاکروا و ريچارد ج.تنسي ترجمه محمد تقي فرامرزي چاپ دوم زمستان 1370 مؤسسه انتشارات آگاه

14- معبد آناهيتا کنگاور – سيف الله کامبخش، سازمان ميراث فرهنگي کشور چاپ اول 1374

15- آثار تاريخي ايران – سيف الله کامبخش، مؤسسه انتشارات تعاون سازمان ميراث فرهنگي کشور (پژوهشگاه) چاپ اول 1380

16- معماري شهرسازي و شهرنشيني ايران در گذر زمان محمدرضا تقوي نژاد ديلمي نشر تاريخ و فرهنگ ايران زمين انتشارات فرهنگ سرا – چاپ دوم زمستان 1366

17- طبس شهري که بود، يعقوب دانشدوست، سازمان ميراث فرهنگي کشور و انتشارات سروش 1376

 18- جزيره قشم صدف ناشکافته، علي بلوکباشي، دفتر پژوهشهاي فرهنگي تهران 1379

– گيل گمش، برگردان احمد شاملو، با تصويرسازي مرتضي مميز، چاپ دوم نشر چشمه بهار 1383 تهران

  •  – معبد آناهيتا کنگاور – دکتر سيف­الله کامبخش فرد – سازمان ميراث فرهنگي چاپ اول 1374

 پاسارگاد، ديويد استروناخ ترجمه دکتر حميد خطيب شهيدي، سازمان ميراث فرهنگي کشور (پژوهشگاه) 1379 چاپ اوّل

  معبد آناهيتا کنگاور – سيف الله کامبخش، سازمان ميراث فرهنگي کشور چاپ اول 1374

 طبس شهري که بود، بناهاي تاريخي طبس، يعقوب دانش­دوست، سازمان ميراث فرهنگي کشور و انتشارات سروش تهران 1376

  •  جزيره قشم، علي بلوکباشي، دفتر پژوشهاي فرهنگي تهران 1379

 گنبد علويان همدان مقبره يکي از علويان طبرستان است.

 

ll دانلود با لینک مستقیم ll            

hajmحجم: 3 مگابایت 

فرمت: pdfformat

manba منبع : من و تو معمار